🚩किल्ले विसापूर

🚩किल्ले विसापूर 

विसापूर किल्ला (Visapur Fort) हा पुणे जिल्ह्यातील लोणावळ्याजवळील एक प्रमुख डोंगरी किल्ला असून तो सह्याद्रीच्या रांगेत १०८२ मीटर उंचीवर वसलेला आहे. लोहगडाचा जुळा भाऊ म्हणून ओळखला जाणारा हा किल्ला, पावसाळ्यात धबधब्याच्या पायऱ्यांसाठी आणि ट्रेकिंगसाठी अत्यंत लोकप्रिय आहे. या किल्ल्यावरून पवना धरण, तिकोना आणि लोहगडचे विहंगम दृश्य दिसते

• विसापूर किल्ल्याचा इतिहास -

इ.स. १६८२ च्या कालखंडात मराठे आणि मुघल यांच्यात प्रचंड संघर्ष सुरू होता. ऑक्टोबर महिन्यात मराठ्यांनी पुण्याच्या उत्तर बाजूला स्वारी केली, ज्याची खबर मिळताच मुघल सरदार शहाबुद्दीन चाकणमधून त्यांचा पाठलाग करण्यासाठी बाहेर पडला. डिसेंबरच्या पहिल्या आठवड्यात लोहगडाच्या परिसरात मराठे आणि मुघल यांच्यात झालेल्या तीव्र चकमकीत ६० जणांची कत्तल झाली. यानंतर मराठे विसापूर किल्ल्याकडे सरकले, पण शहाबुद्दीन तिथे पोहोचण्यापूर्वीच ते कुसापूर गावाजवळ पोहोचले होते. १६८२ सालात मराठे आणि मुघल यांच्यातील हा 'शिवशिवीचा' म्हणजेच लपंडावाचा खेळ सतत सुरू होता.

पुढील काळात, ४ मार्च १८१८ रोजी ब्रिटिश जनरल प्रॉथर लोहगड जिंकण्याच्या उद्देशाने या भागात दाखल झाला. लोहगडावर ताबा मिळवण्यासाठी विसापूर किल्ला जिंकणे सामरिकदृष्ट्या आवश्यक होते, कारण विसापूरची उंची लोहगडापेक्षा जास्त असल्याने तिथून तोफांचा मारा करणे सोपे होते. त्यानुसार इंग्रजांनी सर्वात आधी विसापूर किल्ल्यावर विजय मिळवला. विसापूरचा पाडाव झाल्याचे समजताच, दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यांनी लोहगडावरील मराठा सैन्याला गड रिकामा करण्याचा हुकूम दिला. आपल्या राजाच्या आज्ञेखातर मराठ्यांनी अत्यंत अनिच्छेने लोहगड सोडला आणि तेथून माघार घेतली.

•विसापूर किल्ल्यावरील पाहण्याची प्रमुख ठिकाणे -

विसापूर किल्ल्यावर प्रामुख्याने पेशवेकालीन आणि काही प्राचीन ऐतिहासिक वास्तू पाहायला मिळतात. ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून पाहण्यासारखी प्रमुख ठिकाणे खालीलप्रमाणे आहेत: 

>>पेशव्यांचा वाडा: गडावर पेशवे काळात बांधलेल्या एका भव्य वाड्याचे अवशेष पाहायला मिळतात. हा वाडा विसापूरच्या राजकीय महत्त्वाची साक्ष देतो.

>>पावसाळी पायऱ्यांचा मार्ग (Waterfall Steps): हा या गडाचा सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण भाग आहे. किल्ल्यावर जाण्यासाठी खोदलेल्या दगडी पायऱ्यांवरून पावसाळ्यात पाणी वाहत असते, ज्याला 'वॉटरफॉल ट्रेक' म्हणतात.

>>प्रचंड मोठी तोफ: गडावर १० फूट लांबीची एक मोठी लोखंडी तोफ आहे. या तोफेवर असलेल्या खुणांवरून ती ऐतिहासिक काळात गडाच्या संरक्षणासाठी किती महत्त्वाची होती हे समजते.

>>हनुमान मंदिर व मूर्ती: गडावर प्राचीन हनुमान मंदिर आहे. तसेच, किल्ल्याच्या तटबंदीमध्ये हनुमानाची एक मोठी कोरीव मूर्ती (वीर मारुती) पाहायला मिळते.

>>पाण्याचे टाके आणि हौद: गडावर पिण्याच्या पाण्याचे अनेक दगडी टाके आहेत. त्यापैकी काही टाके सातवाहन काळातील असावेत असा अंदाज वर्तवला जातो. तसेच, गडाच्या मध्यभागी एक मोठा कोरडा पाण्याचा हौदही आहे.

>>भक्कम तटबंदी आणि बुरूज: विसापूरची तटबंदी आजही बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे. या तटबंदीवरून फिरताना शेजारील लोहगड किल्ल्याचे विहंगम दृश्य दिसते.

>>लेण्या आणि कोरीव काम: गडाच्या चढणीवर काही ठिकाणी जुन्या लेण्या आणि दगडात कोरलेली शिल्पे पाहायला मिळतात, जी या डोंगराचा इतिहास प्राचीन असल्याचे दर्शवतात.

>>ब्रिटीश कालीन खुणा: १८१८ मध्ये जनरल प्रॉथरने केलेल्या हल्ल्याच्या वेळी वापरलेल्या तोफगोळ्यांच्या खुणा काही ठिकाणी भिंतींवर आजही दिसतात. 

•छायाचित्रे -

• भौगोलिक स्थान  -

विसापूर किल्ल्याचे भौगोलिक स्थान ऐतिहासिक आणि सामरिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्याचे तपशील खालीलप्रमाणे आहेत:

सह्याद्रीची रांग: हा किल्ला सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेत, लोणावळा (पुणे जिल्हा) जवळ वसलेला आहे. हा एक 'गिरीदुर्ग' (डोंगरी किल्ला) प्रकारातील किल्ला आहे .

उंची: विसापूर किल्ल्याची समुद्रसपाटीपासूनची उंची अंदाजे १०८२ मीटर (३,५५० फूट) आहे. विशेष म्हणजे, हा किल्ला त्याच्या शेजारील 'लोहगड' किल्ल्यापेक्षा किंचित जास्त उंच आहे.

स्थान (Location): हा किल्ला पुणे जिल्ह्यातील मावळ तालुक्यात येतो. पुण्यापासून याचे अंतर साधारण ५०-६० किमी तर मुंबईपासून १०० किमी आहे.

जुळे किल्ले (Twin Forts): विसापूर आणि लोहगड हे एकमेकांच्या समोर असलेले 'जुळे किल्ले' मानले जातात. या दोन्ही किल्ल्यांच्या मध्ये 'गायमुख' नावाची एक खिंड आहे, जी या दोन डोंगरांना वेगळे करते .

विहंगम दृश्य: किल्ल्याच्या माथ्यावरून पश्चिमेला पवना धरण, दक्षिणेला तिकोना आणि तुंग किल्ले, तर उत्तरेला कामशेतचा परिसर स्पष्ट दिसतो .

विस्तार: विसापूरचा पठारी भाग लोहगडापेक्षा बराच मोठा आणि विस्तीर्ण आहे, ज्यामुळे तिथे मोठी तटबंदी बांधणे शक्य झाले होते.

•किल्ल्यावर कसे जायचे (पुण्याहून ) - 

सर्वप्रथम छ. शिवाजीनगर रेल्वेस्थाणकवरून लोणावळा लोकल train ने मळवली येथे उतरायचे. तेथून १.५ किमी अंतरावर पाटण किंवा भाजे चा ट्रेक मार्ग सुरु होतो. पण लोहगडवाडी मार्गे जाण्यासाठी जवळपास ४.८ किमी अंतर जावे लागते. रिक्षा उपलब्ध असतात वेळेनुसार -

>> तेथून ३ वाटा आहेत <<

१.पाटण गाव मार्गे 

मळवली स्टेशन पासून १.५ किमी अंतरावर ही वाआहे. १ ते १.५ तासाचा ट्रेक करून किल्ल्यावर  पोहोचता येते.पावसाळ्यात धबधब्यावरून चढण्यासाठी याच मार्गाचा वापर केला जातो.

२.भाजे लेणी मार्गे ( recommended )

मळवली स्टेशन पासून १.५ किमी अंतरावर ही वाट आहे. लोहगड किल्ल्याकडे जाताना, भाजे गावातून ही  वाट आहे. १ ते १.५ तासाचा ट्रेक करून  किल्ल्यावर पोहोचता येते. सार्वजनिक वाहतुकीसाठी  योग्य.

३.लोहगडवाडी (पाताळेश्वर) मार्ग (सर्वात सोपा मार्ग)

जर तुम्हाला कमीत कमी चढण चढायची असेल, तर हा मार्ग सर्वोत्तम आहे. हा मार्ग लोहगड आणि विसापूरच्या मधल्या खिंडीतून जातो.मळवली स्टेशन पासून जवळपास ५ किमी अंतर पार करून हा ट्रेक  मार्ग येतो. खाजगी वाहणासाठी योग्य.

•वेळ व खर्च  -

Public transport साठी सकाळी ६:३० पासून लोकल आहेत, लोकल चे तिकीट १५ ₹ आहे.त्यानंतर संध्याकाळी २:५५ वाजता पुणे स्थानक ला लोकल train असते, त्यानंतर ३:४५ ला छ. शिवाजीनगर स्थानक ला लोकल train असते. त्यानंतर ही बऱ्याच लोकल असतात. शेवटची लोकल ही ७ वाजता असते (जाण्यापूर्वी तपासून घेणे आवश्यक ).